Dziękuję Wam wszystkim za odwiedzanie, czytanie i/lub komentowanie mojego bloga! :)
Wszelkiej pomyślności w roku 2012!

***

The WordPress.com stats helper monkeys prepared a 2011 annual report for this blog.

Here’s an excerpt:

The concert hall at the Syndey Opera House holds 2,700 people. This blog was viewed about 14 000 times in 2011. If it were a concert at Sydney Opera House, it would take about 5 sold-out performances for that many people to see it.

Click here to see the complete report.

I. Five favourite J-dramas:

1. Buzzer Beat (for its opening, definitely! – Ichibu to zenbu by B’z I could listen to for hours)
2. Hanazakari-no kimitachi-e (because I love Shun Oguri! And because of all those funny scenes with Toma Ikuta – I was laughing to tears!)
3. Hana yori dango (because it was funny, there was Shun Oguri and because of the theme Wish by Arashi)
4. Ikemen desu ne (not so good as HnKe, but also funny and perfect when you are in a bad mood)
5. Spring Story (I’m not sure if it was drama or a full length movie, but I was enchanted by this story)

II. Five favourite short-stories:

1. Moonlight Shadow, Banana Yoshimoto
2. Honey Pie, Haruki Murakami
3. On Seeing the 100% Perfect Girl One Beautiful April Morning, Haruki Murakami
4. Tarōbō, Rohan Kōda
5. Metamorphosis, Dazai Osamu

III. Five favourite anime-series:

1. Sailormoon (one can say I’m a little bit sentimental, but this was the first anime I had been crazy about)
2. Natsume Yūjinchō (because of all those yōkai that appeared in)
3. Tenchi Muyō! (there’s no possibility to dislike a cosmic pirate Ryōko or an extremely cute Ryō-ōki)
4. Ranma ½ (probably, I have never laughed so much watching anime like during following the adventures and affairs of Ranma and his/her friends)
5. Serial Experiments Lain (a great vision of the communication networks evolution plus reflections on humanity, memory or society – I watched this anime many years ago and I’m still impressed)

IV. Five favourite characters from Japanese mythology:

1. yōkai – Japanese demons, among them kappas, oni (devils, lovely re-imagined as aliens by Rumiko Takahashi in anime/manga entitled Urusei Yatsura) or zashiki warashi (malicious spirits of dead children); I love yōkai interpreted by Shigeru Mizuki!
2. Inari, the kami (god or goddess) of rice and every luck
3. kitsune, magical foxes often associated with Inari
4. neko – once people believed that when a cat is more than 10 years old (or 40 – depending on the source) it has a supernatural ability and can transform into a demon, bakeneko
5. jizō, a guardian of children who died before they reached the age of four

V. Five favourite books:

1. Hebi o fumu (Tread on a Snake), Hiromi Kawakami
2. Hard-boiled. Hard Luck, Banana Yoshimoto
3. Snow Country, Yasunari Kawabata
4. I Am a Cat, Sōseki Natsume
5. Bokuboku sensei, Hideyuki Niki

***

Hello Japan! is a monthly mini-challenge focusing on Japanese literature and culture. Each month there is a new task which relates to some aspect of life in Japan.

For more information, just click on the Hello Japan! button.

______

[PL]

Hello Japan! Mini-challenge: Pięć rzeczy ulubionych

Jako że zadaniem na listopad było podzielić się pięcioma ulubionymi rzeczami związanymi z Japonią, a mnie trudno zdecydować, jaką kategorię rzeczy ulubionych wybrać, zabawię się w coś takiego: pięć kategorii po pięć typów, czyli w skrócie 5×5 Japanese favourites. Ostatnio jestem dość zapracowana i nie bardzo mam czas na blogowanie, więc odrobina zabawy tuż przed Świętami i Nowym Rokiem będzie jak najbardziej na miejscu. Ktokolwiek miałby ochotę przyłączyć się do wyliczanek, niech śmiało wpisuje swoje typy w komentarze. Oczywiście, wszystkie te ulubione rzeczy są ulubione tu i teraz, za tydzień, miesiąc czy rok moje listy mogą wyglądać zupełnie inaczej. Mimo wszystko, pobawić się warto. Więc jak, zaczynamy?

I. Pięć ulubionych dram:

1. Buzzer Beat (za opening, bezsprzecznie! – Ichibu to zenbu by B’z mogę słuchać godzinami)
2. Hanazakari-no kimitachi-e (bo uwielbiam Shuna Oguriego! I jeszcze za przezabawne sceny z Toma Ikutą – śmiałam się do łez!)
3. Hana yori dango (bo było zabawnie, bo był Shun Oguri i jeszcze za utwór Wish by Arashi)
4. Ikemen desu ne (nie takie dobre, jak HnKe, jednak zabawne i w sam raz na kiepski nastrój)
5. Spring Story (nie jestem pewna, czy to drama, ale historia dwojga bohaterów bardzo mnie ujęła)

II. Pięć ulubionych opowiadań:

1. Moonlight Shadow, Banana Yoshimoto
2. Ciastka z miodem, Haruki Murakami
3. On Seeing the 100% Perfect Girl One Beautiful April Morning (O tym, jak pewnego kwietniowego poranka spotkałem stuprocentową dziewczynę), Haruki Murakami
4. Tarōbō, Rohan Kōda
5. Rybką być, Dazai Osamu

III. Pięć ulubionych serii anime:

1. Sailormoon (można powiedzieć, że jestem sentymentalna, ale to pierwsze anime, na punkcie którego miałam bzika)
2. Natsume Yūjinchō (z powodu tych wszystkich yōkai, które się w tej serii pojawiły)
3. Tenchi Muyō! (po prostu nie można nie lubić kosmicznej piratki Ryōko, ani tym bardziej przesłodkiego Ryō-ōki’ego)
4. Ranma ½ (chyba na żadnym innym anime nie śmiałam się tyle, co oglądając przygody Ranmy i jego/jej przyjaciół)
5. Serial Experiments Lain (wspaniała wizja rozwoju sieci komputerowych plus rozważania nad człowieczeństwem, pamięcią, społeczeństwem – oglądałam wiele lat temu i do dziś jestem pod wrażeniem)

IV. Pięć ulubionych postaci z japońskiej mitologii:

1. yōkai – japońskie demony, a wśród nich kappy, oni (diabły, uroczo przedstawione w anime/mandze Urusei Yatsura Rumiko Takahashi!) czy choćby zashiki warashi (złośliwe duchy zmarłych dzieci); uwielbiam yōkai w interpretacji Shigeru Mizukiego!
2. Inari – bóg ryżu i wszelakiej pomyślności
3. kitsune – magiczne lisy kojarzone z Inarim
4. neko – niegdyś wierzono, że koty, które przeżyły 10 lat (wg innych źródeł 40) mają nadnaturalne zdolności i mogą się zmieniać w kota-demona (bakeneko)
5. jizō – opiekun dzieci, które zmarły nie ukończywszy czwartego roku życia

V. Pięć ulubionych książek:

1. Nadepnęłam na węża, Hiromi Kawakami
2. Hard-boiled. Hard Luck, Banana Yoshimoto
3. Kraina śniegu, Yasunari Kawabata
4. Jestem kotem, Sōseki Natsume
5. Mistrz Pú Pú, Hideyuki Nikki

The novel Kokoro had been written in 1914, two years before the author’s death, and people say it’s his most mature work (beside the novel Light and Darnkness). It consists of three parts/chapters: the first two parts are written from the perspective of an adult man who in his memories goes back to those days, when he is a young, novice student and one summer day, on the beach in Kamakura, he meets Sensei – a man who influences his life and his perception of the world. The third chapter is a letter from Sensei to the novel’s narrator in which he confesses about his life and reveals his secret to him, something that he did in his youth and what casted a shadow over his later life and relationship with people, even these next to him. He mentions also that before this letter  reached its addressee he (Sensei) would have probably been dead. Along with the death of Meiji Emperor and junshi of general Nogi a certain period (and its spirit) has gone. For Sensei it was ridiculous that in such a case he, who is influenced by this period, shall stay alive.

The Meiji period (1868-1912) is the time of rapid modernization and westernization of Japan. These changes concerned actually everything: a political system, economy, architecture, lifestyle, culture, even the language. The people who had to observe these changes often felt lost in the contemporary world: everything what they had known went by, and the one that was coming terrified them to some extent. Taking European standards and transferring them to the Japanese customs, morality or culture was not necessarily a good move; it has caused conflicts, a sense of incomprehension, isolation and loneliness. Sōseki’s reflections on a Japanese intelligentsia at the end of the Meiji period and a human’s loneliness in the contemporary world were shown in the novel Kokoro. In order to enjoy reading this book we don’t have to know how the Meiji period looked like, however there’s no escaping the fact that the more we know about that period, the more we value this novel.

The Japanese Literature Book Group was born out of the wish to read and discuss Japanese literature with others, and by doing so to hopefully gain a deeper understanding of the literature and culture of Japan.

To read the discussion post for this selection click here.
For more information about JLit Book Group, past or upcoming reads click on the button.

______

[PL]

W roku 1907 Sōseki* – najwybitniejszy obok Jun’ichiro Tanizakiego XX-wieczny pisarz japoński – obejmuje stanowisko kierownika działu literackiego czasopisma Asahi Shimbun i rezygnuje z pracy na Uniwersytecie Cesarskim (obecnie Uniwersytet Tokijski). Od tej pory skupia się wyłącznie na literaturze i pisze do ostatnich dni swojego życia. W tym czasie daje się zauważyć jeszcze jedną rzecz: Sōseki odchodzi w swej twórczości od tematów satyrycznych i humorystycznych – podejmowanych w dziełach wcześniejszych: Jestem kotem ( 1977; Wagahai wa neko de aru, 1905-1906) i Panicz (2009; Botchan, 1906) – na rzecz, jak się później okaże, tematu w swej twórczości najważniejszego – samotności. Pasywność, osamotnienie, brak poczucia sensu swoich działań, nieumiejętność odnalezienia się we współczesnym świecie oraz brak wiary w możliwość znalezienia zrozumienia w oczach najbliższych to główne tematy kolejnych dzieł Sōsekiego: Sorekara (Później, 1909), Mon (Wrota, 1910), Kōjin (Przechodzień, 1912-1913), Sedno rzeczy (1973; Kokoro, 1914), a także Meian (Jasność i mrok, 1916), jego ostatniej i niedokończonej powieści.

Powieść Sedno rzeczy napisana została w roku 1914, na dwa lata przed śmiercią autora, i jest uważana (obok powieści Meian) za jego najdojrzalsze dzieło. Składa się z trzech części: dwie pierwsze pisane są z perspektywy dojrzałego mężczyzny, który wraca wspomnieniami do czasów, gdy jest młodym, początkującym studentem i pewnego letniego dnia, na plaży w Kamakurze, poznaje Senseia**, człowieka, który bardzo wpłynie na jego dalsze życie i sposób postrzegania świata. Rozdział trzeci to list Senseia skierowany do narratora (o)powieści, w którym spowiada się mu ze swojego życia, zwierza z pewnej tajemnicy, czynu popełnionego w młodości, który rzucił cień na dalsze jego losy i relacje z ludźmi, nawet tymi najbliższymi. Wspomina też, że zanim list ten dojdzie do adresata, on (Sensei) prawdopodobnie będzie już martwy. Wraz ze śmiercią cesarza Meiji i junshi*** generała Nogi odeszła pewna epoka, a wraz z nią jej duch. Senseiowi wydaje się niedorzeczne to, że w takim wypadku on, który jest przesiąknięty duchem tej epoki, miałby żyć dalej.

Epoka Meiji (1868-1912) to czas gwałtownej modernizacji i westernizacji Japonii. Przemiany te dotyczyły praktycznie wszystkiego: od systemu rządzenia przez gospodarkę, architekturę, styl życia, kulturę czy język. Ci, którym przyszło obserwować te ogromne zmiany, często czuli się zagubieni we współczesnym im świecie: to, co znali, przemijało, a to, co nadchodziło, w pewnym stopniu przerażało. Przejmowanie wzorców europejskich i przekładanie ich na grunt japońskiej obyczajowości, moralności czy kultury niekoniecznie było dobrym posunięciem, wywołało konflikty, poczucie niezrozumienia, wyobcowania i samotności. Rozważania Sōsekiego na temat inteligencji japońskiej końca epoki Meiji i samotności człowieka w otaczającym go świecie przedstawione zostały właśnie w powieści Sedno rzeczy. Nie musimy znać realiów epoki Meiji, by czerpać przyjemność z lektury tej książki, jednakże – nie da się ukryć – im większą wiedzą na temat tego okresu dysponujemy, tym bardziej docenimy wartość samej powieści.

______

„Sedno rzeczy”
oryg. Kokoro (1914)
autor: Sōseki Natsume
przeł.: Mikołaj Melanowicz
wyd.: Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1973

* Sōseki – pseudonim literacki wstawiony w miejsce imienia, pisarz urodził się jako Kinnosuke Natsume;
** Sensei (jap.) – nauczyciel, mistrz; tytuł grzecznościowy, tutaj używany w miejsce imienia bohatera;
***Junshi (jap.) – samobójstwo wasala po śmierci jego pana.

„To jeden z najbardziej surrealnych aspektów życia w Japonii: kontakt z własnym językiem [angielskim], sprowadzonym do roli dekoracyjnej, pozbawionym jakiegokolwiek kontekstu czy znaczenia, przekształconym w rozważania prowadzone pod wpływem LSD. Japońskie podejście do języka – a jak się nad tym zastanowić, to chyba także do większości innych zjawisk – jest nieugięcie dekonstruktywistyczne. Wszystko zostaje rozebrane na poszczególne elementy, a potem zrekonstruowane. Jest to nie tyle forma naśladowania, co reinterpretacji. Sprawdza się to świetnie w wypadku samochodów, kamer i zegarków, ale nie przynosi równie dobrych efektów na polu bardziej naturalnego zjawiska, jakim jest język. [...] Gdy wpadłem na jednego z moich licealistów w koszulce z napisem: KORZYSTAJ Z MOJEGO BRATA!, zażądałem, żeby wyjaśnił mi znaczenie tego zwrotu. Ściślej, zaproponowałem mu zakład, bo obiecałem, że zapłacę mu dziesięć tysięcy jenów, jeśli zdoła to zrobić. Młodzieniec należał do naszych prymusów, którym pisane były studia na jednym z najlepszych uniwersytetów Japonii, więc ochoczo podjął wyzwanie.

- »Korzystaj« to czasownik – powiedział. – »Z« jest przyimkiem, »mojego« zaimkiem dzierżawczym, a »brata« to dopełnienie zdania. Podmiotem domyślnym jest »ty«, a zatem mamy do czynienia ze zdaniem w trybie rozkazującym. Wykrzyknik potęguje jego imperatywny charakter. – A potem wyciągnął rękę po pieniądze.

- Ale co to znaczy? – spytałem.

- Spojrzał na mnie kompletnie zdezorientowanym wzrokiem i powtórzył:

- »Korzystaj« to czasownik. »Z« jest przyimkiem, »mojego« zaimkiem dzierżawczym, a »brata« to… – Nie muszę dodawać, że nie zapłaciłem mu tych dziesięciu kawałków, a on wciąż ma mi to za złe. Uważa, że wytłumaczył mi to zdanie, a ja po prostu nie dotrzymałem słowa.

Pogląd, że zdanie może mieć znaczenie wykraczające poza sumę składających się na nie części, w Japonii się raczej nie przyjmie.”(str. 365-366)

Quasi-reportaże Fergusona, pisane lekką ręką i równie lekkim językiem, czytałam już dobrych kilka miesięcy temu, pamiętam jednak, że bawiłam się przy nich przednio. Ferguson jest świetnym obserwatorem, a przy tym, gdybym miała możliwość wybrać go jako towarzysza podróży, zrobiłabym to bez chwili zastanowienia. Jest zarozumiały, arogancki, niekiedy szowinistyczny nawet, ale… dla przeżycia przygody mogłabym na to przymknąć oko. A nawet oba i iść w ciemno. Książkę polecam – nie jest idealna, na pewno jednak pokazuje nieco inne, odmienne od przewodnikowego oblicze Japonii i Japończyków.

***

Recenzję książki przeczytać można w Torii#10 (czasopismo dostępne w salonach Empik, Ruch i sklepach internetowych).

______

„W drodze na Hokkaido. Autostopem przez Kraj Kwitnącej Wiśni”
oryg. Hokkaido Highway Blues. Hitchhiking Japan (2003)
autor: Will Ferguson
przeł.: Jarosław Włodarczyk
wyd.: Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2011

Wszystkie te książki, choć mają swoje zalety, mogą zniechęcać laików. Wydaje się to szczególną stratą obecnie, gdy Japonia, zwłaszcza jej droga do pozycji supermocarstwa, cieszy się tak dużym zainteresowaniem. Szeroki krąg odbiorców, studenci i naukowcy specjalizujący się w innych dyscyplinach powinni mieć łatwiejszy dostęp do fascynującej i pouczającej historii Japonii. Dlatego podczas tworzenia tej książki najważniejszą kwestią była przystępność.” (ze Wstępu, str. 7)

Rzeczywiście, Historia Japonii Kennetha Henshalla jest napisana przystępnie. Mało tego, jest napisana ciekawie, a dla wnikliwych dodano całą masę przypisów i obszerną bibliografię. Droga Japonii do supermocarstwa – wpierw politycznego, później gospodarczego – została wyłożona jasno i zrozumiale, a samą książkę, quasi-podręcznik dla laików, uważam za jedną z lepszych rynkowych nowości.

***

Recenzję książki przeczytać można w Torii#10 (czasopismo dostępne w salonach Empik, Ruch i sklepach internetowych).

______

„Historia Japonii”
oryg. A History of Japan. From Stone Age to Superpower (1999, 2004)
autor: Kenneth G. Henshall
przeł.: Karolina Wiśniewska
wyd.: Bellona, Warszawa 2011

Jay Rubin, który do momentu zetknięcia się z prozą Murakamiego zajmował się wyłącznie literaturą klasyczną – w tym, w szczególności, twórczością Sōsekiego Natsume – zaś literaturę współczesną uważał za słabą i niedojrzałą, nie ukrywa, że z czasem stał się jego (wiernym) fanem. Pisze o tym już we wstępie (pierwsze zdanie: „Co tu ukrywać – jestem fanem Harukiego Murakamiego”, str. 7), a szerzej przytacza w Dodatku:

„I wtedy, a był to rok 1989, pierwszy raz natknąłem się na prozę Murakamiego. Z jego istnienia ledwo zdawałem sobie sprawę: wiedziałem, że to jakiś pisarz w stylu pop i że półki tokijskich księgarń są wypełnione stertami jego książek. Sądziłem, że są to jakieś głupoty o nastolatkach, które się upijają i wskakują do łóżek, więc nie miałem ochoty tego czytać. Parę miesięcy przed ukazaniem się angielskiego przekładu Przygody z owcą pewien amerykański wydawca poprosił mnie o przeczytanie jednej z książek Murakamiego, żeby sprawdzić, czy warto to tłumaczyć. (…) Była to powieść Sekai no owari to hādoboirudo wandārando, czyli Koniec świata i Hard-boiled Wonderland. Książka powaliła mnie na kolana do tego stopnia, że przez następne dziesięć lat właściwie nie zajmowałem się niczym poza twórczością Murakamiego. Po latach obcowania ze stonowanym, szarym realizmem japońskim nie mogłem uwierzyć, że Japończyk potrafi napisać coś tak śmiałego, pełnego szalonej wyobraźni. (…) Pewnie twórczość Murakamiego nie spodobałaby mi się tak bardzo, gdybym w pierwszej kolejności przeczytał coś innego (np. Norwegian Wood). Ale pamiętając, że jest to twórca książki Koniec świata i Hard-boiled Wonderland, której echa słychać we wszystkich jego późniejszych dziełach, potrafiłem się zachwycić niemal każdą rzeczą, którą napisał.” (str. 371)

Słowa te dają do zrozumienia, iż książka, którą trzymamy w dłoniach, nie jest do końca pracą obiektywną; jest to rezultat wieloletnich badań i dociekań pewnego amerykańskiego literaturoznawcy, który zauroczony powieścią Koniec świata i Hard-boiled Wonderland postanowił poznać i zrozumieć jej autora, chłonąc wszystko, co wyjdzie spod jego pióra i zarzucając go (osobiście) mnóstwem pytań o motywy, tropy i symbole w jego (o)powieściach. Tak też należałoby tę monografię traktować – jako notatnik człowieka, który był/jest jednocześnie wykładowcą literatury japońskiej na Uniwersytecie Harvarda, tłumaczem Murakamiego**, jego interpretatorem i (być może tutaj najważniejsze) jego fanem (na szczęście nie ślepym, a często krytycznym).

„Jedna z największych radości w życiu to możliwość nieskończenie długiej rozmowy o książce z kimś, kto lubi ją tak samo jak my.” ***

Haruki Murakami znany jest w Polsce jako autor powieści, dwóch zbiorów opowiadań i quasi-autobiografii O czym mówię, kiedy mówię o bieganiu, w której przedstawia siebie nie tyle jako pisarza, co jako maratończyka ceniącego zdrowy, uregulowany tryb życia. Jay Rubin zdradza nam kilka z jego pozostałych oblicz, kreśląc Murakamiego między innymi jako miłośnika palindromów, czyli zdań (lub słów), które czytane zarówno zwyczajnie, jak i wspak znaczą to samo. Zbiór takich palindromów (dokładniej: zbiór 44 palindromów, z czego każdy zaczyna się na inną sylabę japońskiego systemu fonetycznego), wzbogacony o żartobliwe historyjki do każdego z nich oraz ilustracje Mimiyo Tomozawy, wydany został w roku 2000 pod wdzięcznym tytułem Ma-ta-ta-bi-a-bi-ta-Ta-ma, czyli „Tama skąpany w kocimiętce” (gdzie Tama jest imieniem kota); powstał on w czasie, gdy Murakami zrobił sobie noworoczną przerwę i miał odpoczywać od pisania, przy czym w posłowiu do owego zbioru autor zaprzecza, jakoby był pracoholikiem. Przyznam, że to (nowe) oblicze Harukiego Murakamiego jest jednym z moich ulubionych – o pozostałych nie wspomnę, by nie psuć Czytelnikowi zabawy.

Co znajdziemy w książce Rubina poza wspomnianymi obliczami pisarza? Na pewno jego biografię – choć pozbawioną skandali i dla wielu być może nudną: od wspomnienia o wczesnym dzieciństwie i kłopotach z nauką (z powodu lenistwa, a nie braku predyspozycji), przez rozkochanie w literaturze amerykańskiej (czytanej w oryginale, co było dla chłopca nowym i wspaniałym uczuciem: wzruszyć się czymś, co jest napisane w innym języku niż jego własny), studia w Tokio, ślub (wbrew rodzicom), prowadzenie baru jazzowego (jeszcze bardziej ku rozczarowaniu rodziców), aż po napisanie pierwszej powieści i rozpoczęcie życia pisarza-maratończyka. Tu oczywiście historia się nie kończy, Rubin przechodzi jednak bardziej w analizę dzieł Murakamiego (jednym razem trafną i zaskakującą, innym – trochę jakby naciąganą), o jego życiu wzmiankując tylko od czasu do czasu. Nie jest to jednak analiza nużąca i ciężka; lekkim piórem, okraszając tekst główny kolejnymi cytatami czy anegdotami, Rubin serwuje nam przekrój przez twórczość Murakamiego, począwszy od Kaze no uta o kike (Słuchajcie pieśni wiatru, 1979) po wydanie Afutā Dāku (Po zmierzchu, 2004) – ostatnie teksty zostały dopisane już po wydaniu angielskojęzycznym książki Haruki Murakami i muzyka słów, można więc śmiało powiedzieć, że polskie wydanie jest odrobinę bogatsze od oryginału. I szkoda tylko, że przy polskim wydaniu, już na okładce, pojawia się niemiła (dla oka) literówka w nazwisku tak znanego i cenionego pisarza, jakim jest Sōseki Natsume.

______

„Haruki Murakami i muzyka słów”
oryg. Haruki Murakami and the Music of Words (2003)
autor: Jay Rubin
przeł.: Wojciech Górnaś
red.: Anna Zielińska-Elliott
wyd.: MUZA, Warszawa 2008

* tytuł zbioru palindromów (a jednocześnie jeden z nich) napisanego przez Harukiego Murakamiego; palindrom użyty przez Jaya Rubina we wstępie do książki – szerszej wyjaśniono w dalszej części tekstu;
** pozostałymi tłumaczami Murakamiego na język angielski (jeśli nie jedynymi, to na pewno ważniejszymi) są Alfred Birnbaum i J. Philip Gabriel;
*** Haruki Murakami, Wakai dokusha-no tame-no tanpen shōsetsu annai (Bungei Shunjūsha, 1997); [cyt. w]: Jay Rubin, Haruki Murakami i muzyka słów, str. 209